Kruche piękno - kaszubskie ludowe malarstwo na szkle
Sztuka malowania na szkle to jedna z najbardziej fascynujących, a jednocześnie najbardziej kruchych dziedzin twórczości ludowej. Niniejsza wystawa stanowi zaproszenie do świata, w którym sacrum łączy się z barwną wyobraźnią ludowej artystki Alicji Serkowskiej, tworząc unikalny zapis tożsamości kulturowej Kaszub.

Geneza malarstwa na szkle
Choć malarstwo na szkle kojarzone jest dziś głównie ze sztuką ludową, jego korzenie sięgają starożytnego Rzymu i Bizancjum. Prawdziwy rozkwit tej dziedziny nastąpił w okresie renesansu we Włoszech, Holandii oraz krajach niemieckojęzycznych, znajdując odbiorców głównie wśród mieszczaństwa, które zamawiało sceny biblijne, mitologiczne i portrety. W XVIII wieku głównym centrum produkcji stał się Augsburg, skąd obrazy eksportowano na całą Europę. Właśnie wtedy zainteresowanie tą techniką zaczęło przenikać do społeczności wiejskich. Ludowi twórcy, nie posiadając akademickiego wykształcenia, wypracowali własny, lapidarny styl, upraszczając formy i kopiując kontury z drzeworytów. Z czasem malarstwo to stało się nierozerwalnie związane z religijnością ludową

Najważniejsze ośrodki w Polsce
W Polsce malarstwo na szkle przeżywało swój największy rozkwit w XIX wieku, co było ściśle związane z powstawaniem hut szkła. Na mapie kraju wykształciło się kilka kluczowych ośrodków - Śląsk, Podhale (region zakopiański), Lubelszczyzna, Podlasie, Kaszuby - z których każdy posiadał własną, rozpoznawalną stylistykę.

Malarstwo na szkle na Kaszubach
W kaszubskich chatach obrazy na szkle stanowiły ważny element wystroju wnętrz. Wieszano je zazwyczaj na wprost wejścia, pod sufitem, co czyniło z nich dominujący akcent w pomieszczeniu, a liczba posiadanych obrazów na szkle była bezpośrednim wyznacznikiem zamożności gospodarza. Obrazy nie tylko świadczyły o bogactwie, ale miały również zapewniać domownikom realną ochronę przed nieszczęściami, takimi jak pożary, choroby czy nagła śmierć.

Kluczowe elementy kanonu kaszubskiego ludowego malarstwa na szkle  

• Tematyka sakralna – centralnym motywem obrazu są postacie świętych, Matki Boskiej, Jezusa Chrystusa, Świętej Rodziny lub aniołów. Postać była malowana lub pod szkło podkładano gotowe drzeworyty bądź święte obrazki.
• Uproszczona stylizacja - postacie są przedstawiane w sposób uproszczony, ludowy, często z wyraźnym, czarnym konturem, który nadaje obrazowi czytelność.
• Technika malowania – obraz wykonywany jest na odwrotnej stronie szyby. Najpierw maluje się kontury i najdrobniejsze szczegóły, a na końcu tło.
• Żywa, kontrastowa kolorystyka – dominują intensywne barwy: żółcie, pomarańcze, czerwienie, błękity i zielenie. Nawet sceny o poważnej tematyce malowano w jasnych, nasyconych kolorach.
• Jasne tło – zwykle stosowano białe, kremowe lub bardzo jasne tła, które miały rozjaśniać ciemne wnętrza dawnych kaszubskich chat.
• Bogata ornamentyka – postacie zwykle bywają otoczone uproszczonymi motywami roślinnymi: stylizacjami róży i tulipana, owocu granatu, liście dębu.
• Kompozycja oparta na symetrii i dekoracyjności – święci najczęściej umieszczani są centralnie, a motywy roślinne tworzą wokół nich ozdobne obramowanie.
• Tradycyjne materiały – wykorzystywano farby wodne lub klejowe nakładane bezpośrednio na szkło.

Historia kaszubskiego malarstwa na szkle wiąże się z dramatyczną historią. W 1932 roku, podczas pożaru muzeum we Wdzydzach Kiszewskich, spłonął największy zbiór obrazów, co znacząco utrudniło badania nad tą dziedziną. Do czasów współczesnych przetrwało zaledwie sześć oryginalnych prac. Ale tradycja kaszubskiego malarstwa na szkle jest do dziś kontynuowana przez współczesnych twórców, którzy w swoich pracach nawiązują do tych dawnych kanonów. Jednym z nich jest Alicja Serkowska.

Alicja Serkowska z Kartuz
Zamiłowanie do twórczości ludowej wyniosła z domu rodzinnego. Mama, Jadwiga Grot, nauczyła ją haftu kaszubskiego oraz komponowania wzorów kaszubskich. Ojciec, Leon Grot, tworzył rzeźby sakralne i obyczajowe. Artystka tworzy obrazy na szkle oraz haft kaszubski. Jej prace znajdują się w Muzeum Etnograficznym w Gdańsku Oliwie, Toruniu, Słupsku, Bytowie oraz w Pile. Prezentowała je również na wystawach w kraju i za granicą.
Twórczyni uczestniczyła w wielu konkursach sztuki ludowej, osiągając sukcesy w postaci nagród i wyróżnień. Za działalność artystyczną została odznaczona Brązowym Krzyżem Zasługi (2003), Medalem Teodory i Izydora Gulgowskich (2013) oraz uhonorowano ją tytułem „Skra Ormuzdowa” (2015). Od 2025 r. pełni funkcję Prezesa Stowarzyszenia Twórców Ludowych Oddziału Gdańskiego im. Longina Malickiego. W 2016 r. obroniła dyplom na Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku na kierunku Grafika projektowa.
Oprócz twórczości ludowej wykonuje też inne prace malarskie i rzeźbiarskie. Chętnie dzieli się wiedzą, uczy młodzież i osoby dorosłe, prowadząc warsztaty haftu kaszubskiego, kaszubskiego malarstwa na szkle oraz papieroplastyki. Największą satysfakcję daje jej uczestnictwo w plenerach artystycznych. Kontakt z artystami i zdobywane doświadczenia dają jej możliwość poszerzania zainteresowań twórczych i doskonalenia warsztatu. Najnowszym wyzwaniem, jakiego się podjęła było zilustrowanie książki, którą napisała jej córka Karolina Serkowska-Sieciechowska pt: „Scygnąc miesądz”.

Źródła:
A.Błachowski, Malarstwo na szkle, Lublin-Toruń 2004.
A.Serkowska, Kaszubskie malarstwo na szkle, praca dyplomowa, Gdańsk 2016.